अनुपस्थितीतली उपस्थिती
अनुपस्थितीतली उपस्थिती
(आदरणीय वसंतराव किशनराव देशमुख गुरुजींच्या ‘आणीबाणीतील’ पत्रावर आधारित ललित चिंतन)
कारागृह... एरवी बंधनाचं, बंदिवासाचं, वेदनांचं ठिकाण.
पण काही माणसं अशी असतात की, तिथूनसुद्धा विचारांचे दीप उजळत राहतात.
जिथे बंद दारं असतात, तिथे ते आशेची खिडकी उघडतात.
श्री सिद्धेश्वर विद्यालयाचे मुख्याध्यापक आदरणीय वसंतराव किशनराव देशमुख गुरुजी यांचं २७ ऑगस्ट १९७५ रोजी नाशिक रोडच्या मध्यवर्ती कारागृहातून सहशिक्षकांना लिहिलेलं पत्र...
हे केवळ पत्र नव्हे, तर एक विचारदीप आहे – संघभावनेच्या, संस्थात्मक सौंदर्याच्या आणि आत्ममूल्यांच्या प्रकाशाचा.
नेतृत्व : अनुपस्थितीतली उपस्थिती
"मी एक प्रमुख असलो तरी प्रत्येक शिक्षक १/४० मुख्याध्यापक आहे."
– ही सुरुवातच नेतृत्वाच्या नव्या व्याख्येची पालखी आहे.
नेतृत्व म्हणजे अधिकार नव्हे, सामूहिक सहभाग.
गुरुजी सांगतात की नेतृत्व हे ‘मी’ नाही, तर ‘आपण’ आहे.
"नेता तोच, ज्याच्या अनुपस्थितीत संघाची सावलीही स्थिर राहते."
शाळा – एक सजीव संकल्पना
"शाळा म्हणजे जिवंत यंत्र आहे... पायाला काटा टोचला, तर डोळ्यात पाणी येतं."
हा विचार केवळ रूपक नाही, तर संस्था म्हणजे जिवंत जीवशास्त्र आहे.
शाळा म्हणजे प्रक्रिया नव्हे, ती प्रेरणा आहे.
एकमेकांशी तादात्म्याने जोडलेली, एकसंधतेची ऊब असलेली.
"कार्यक्षमता ही यंत्रणांवर नव्हे, जिवंतपणावर टिकते!"
अनुशासन : जागरूक स्वातंत्र्य
"शाळेत शिस्त नाही, अनुशासन आहे... पण त्यात तारतम्य पाहिजे."
हे वाक्य शिक्षकांचं आत्मभान जागवणारं आहे.
शिस्त म्हणजे बाह्य बंधन, अनुशासन म्हणजे अंतःप्रेरणा.
स्वतंत्रतेला दिशा देणारं मूल्य म्हणजे अनुशासन.
"अनुशासन म्हणजे आपल्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहणं."
अनुपस्थिती : नेतृत्वाची खरी परीक्षा
"माझ्या अनुपस्थितीने योग्य संधी मिळाली आहे."
ही वाक्यं म्हणजे संघाच्या फुलण्याची खरी संधी.
स्वतःचं मागे होणं ही कमजोरी नाही – ती आत्मिक तयारी असते, इतरांना पुढे येऊ देण्याची.
> "नेतृत्वाचा अंतिम टप्पा म्हणजे स्वतःच्या अनुपस्थितीतही संस्था फुलत ठेवणं."
प्रेम – जबाबदारीचं भान देणारं
"आपण माझ्यावर प्रेम करता... पण आपले सर्वांचे वजन कमी होणं, हेच माझं वजन वाढवणारं ठरतं."
प्रेम अंध निष्ठा बनू नये, त्यात वस्तुनिष्ठतेचं भान असावं, ही गुरुजींची शिकवण.
> "प्रेम असावं, पण ते गुंतवणूक नव्हे – सक्षमत्व द्यावं."
विरक्त आशेची छाया
"विधायक विचार करून काही करता आलं, तर बघा. सक्ती किंवा आसक्ती नको."
शेवटच्या ओळी मृदू विरक्तीने ओतप्रोत आहेत.
उत्कट इच्छा आहे, पण आग्रह नाही.
प्रेम आहे, पण त्यात बंधन नाही.
> ही जाणीव 'नेतृत्व' नव्हे, तर 'दिग्दर्शन' आहे.
उपसंहार : एका पत्राच्या पारंब्याखाली ज्ञानवृक्ष
गुरुजींचं हे पत्र म्हणजे केवळ एक काळाचा दस्तऐवज नाही –
ते संस्था, शिक्षक आणि नेतृत्व यांचं तत्त्वज्ञान आहे.
घोषणांचा गडगडाट नाही, पण शब्दांची झरण आहे.
त्यात मौनाच्या संमतीने संवेदनशील कृतीचं बीज आहे.
आजही शिक्षक, शाळा व्यवस्थापक, नेतृत्व करणारे कोणीही हे पत्र वाचल्यास,
ते त्यांना स्वतःच्या भूमिकेकडे पाहायचा एक आत्मदर्शी आरसा मिळेल.
✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, जेजुरी
📌 टीप:
हे पत्र आमचे गुरूजी सुरेशराव चपळगावकर (पुणे) यांनी दस्तऐवज रूपात जतन केलं असून, आजही ते वाचनासाठी प्रेरणा देतं.
(1989 साली सिद्धेश्वर विद्यालयाने विशेषांक प्रकाशित केला होता त्यात सुरुवातीला हे पत्र छापलेले आहे)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा