अक्षरमंत्र

तिचं प्रेम अभंग राहिलं… आमचा विश्वास भंग झाला (एक गोष्ट मात्र खरी— आज मनात पूर्वीसारखा ओलावा उरलेला नाही, म्हणून कालचा जिव्हाळा खोटा ठरत नाही. तो तेव्हा खरा होता. अगदी निखळ होता. कदाचित म्हणूनच आजची वेदनाही इतकी खरी आहे. जिथे काहीच नसतं, तिथे काही तुटतही नाही. तडा त्यालाच जातो, जे कधीतरी घट्ट जोडलेलं असतं.) ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज तिचा प्रेमावर विश्वास होता. आणि त्यांचं विश्वासावर प्रेम होतं. दोन्ही भावना खऱ्या होत्या. दोन्ही आपापल्या जागी निर्मळही असतील. तरी एका वळणावर असं काही घडलं की तिचं प्रेम अभंग राहिलं आणि एका नात्याच्या पायाला नकळत तडा गेला. दुःख तिच्या प्रेमाचं नव्हतं. मनाने कुणाकडे ओढ घ्यावी, कुणाच्या सहवासात आपलं उद्याचं आयुष्य पाहावं, कुणाचा हात धरून पुढची वाट चालावी—हे शेवटी त्या मनानेच ठरवायचं असतं. प्रेमाला आज्ञा देता येत नाही. त्याला जातीची, प्रतिष्ठेची, अपेक्षांची किंवा समाजाने आखून दिलेल्या चौकटींची भाषा नेहमीच समजते असंही नाही. वेदना प्रेमाची नव्हती. ती होती— आपण इतके जवळ असूनही एखाद्या महत्त्वाच्या सत्यापासून इतके दूर कसे राहिलो? नात्यांना दुखावणारे...

  विसर्जन (विसर्जन म्हणजे नष्ट करणं नाही. पाण्यात उतरलेली माती नष्ट होत नाही. फक्त तिचा आकार विरघळतो. कालपर्यंत तिला डोळे होते, हात होते, मुकुट होता, एक ओळख होती. आज ती पुन्हा माती होते. निसर्गाला बहुधा “संपलं” हा शब्द माहीत नसावा. त्याला रूप बदलणं माहीत असतं.) ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज संध्याकाळ नदीच्या पाण्यावर उतरू लागली होती. रस्त्यावर अजूनही गुलाल होता. दूरवर ढोलांचा आवाज घुमत होता. गर्दीतून गणपतीची मूर्ती हळूहळू घाटाकडे सरकत होती. कुणी नाचत होतं. कुणी घोषणा देत होतं. कुणी मोबाईलमध्ये शेवटचे क्षण साठवत होतं. आणि मी गर्दीच्या थोडा मागे, शांतपणे चालत होतो. दहा दिवस घरात मुक्कामाला आलेला देव आज निरोप घेत होता. ज्याच्यासाठी मखर सजवलं, फुलं आणली, आरत्या म्हटल्या, नैवेद्य ठेवला; ज्याच्या येण्याने घरात प्रसन्नता भरली—त्यालाच आज आपल्या हातांनी उचलून नदीपर्यंत न्यायचं होतं. आणि तिथे पोहोचल्यावर... सोडून द्यायचं होतं. केवढा विलक्षण विधी! आयुष्य आपल्याला जपायला शिकवतं. माणसं जपायची, नाती जपायची, आठवणी जपायच्या. पण काहीतरी मनापासून जपल्यानंतरही एक दिवस ते हातातून सोडावं ला...

  तडा विश्वासाला जातो… मायेला नाही (दोन माणसं एखादी सामाजिक सीमा ओलांडून एकमेकांच्या जवळ आली की परीक्षा फक्त त्यांच्या प्रेमाची राहत नाही. त्यांच्या भोवतालच्या नात्यांचीही सुरू होते. “कोण बरोबर–कोण चूक?” यापेक्षा एका प्रेमाला जपताना दुसऱ्या नात्यातील विश्वास नकळत जखमी होऊ शकतो—आणि तरीही माया शिल्लक राहू शकते. हा या लेखाचा केंद्रबिंदू आणि मध्यवर्ती कल्पना ) ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज काही नात्यांना नाव आधी मिळतं आणि माया नंतर. काही नात्यांचं मात्र उलट असतं. माया आधी रुजते. नातं नंतर आकार घेतं. रक्ताचा पुरावा नसतो. अधिकाराची सनद नसते. समाजाने ठरवून दिलेल्या नात्यांच्या चौकटीत त्यांच्यासाठी नेमकी जागाही नसते. तरी एखादी व्यक्ती नकळत आपल्या जगण्याचा इतका सहज भाग बनते की तिच्या आनंदाने आपला दिवस उजळतो, तिच्या काळजीने आपली रात्र अस्वस्थ होते आणि तिच्या उद्याचा विचार आपल्या प्रार्थनेत कधी सामील झाला, हे आपल्यालाही कळत नाही. अशा नात्यांत मालकी नसते. पण माया असते. अधिकार नसतो. पण विश्वास असतो. आणि कधी कधी अधिकार नाकारला जाण्यापेक्षा विश्वासाच्या वर्तुळाबाहेर आपण उभे होतो, ही जाणीव अधिक ...

  दिवा लागतो तेव्हा अभियंता दिसत नाही… सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त — अभियंता दिनाचे एक मनोगत ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज संध्याकाळ होते. घरातला कुणीतरी सहजपणे भिंतीवरचे बटण दाबतो आणि दिवा लागतो. इतकी साधी कृती! त्या दिव्यामागे किती माणसे उभी आहेत, याचा विचारही आपल्या मनाला शिवत नाही. कारण दिवा लागणे ही आता घटना राहिलेली नाही; ती आपल्या जगण्याची सवय झाली आहे. आई स्वयंपाकघरात मिक्सर सुरू करते. मुलगा अभ्यासासाठी लॅपटॉप उघडतो. लिफ्ट आठव्या मजल्यावर जाते. रुग्णालयात व्हेंटिलेटरचा मंद आवाज सुरू असतो. शेतातील पंप पाणी ओढत असतो. कारखान्यात उत्पादनाची चाके फिरत असतात. रेल्वे पुढच्या स्थानकाकडे धावत असते. या सगळ्यांच्या पाठीशी कुठेतरी एक अदृश्य व्यवस्था जागी असते.  आणि तिच्या मागे असतो— अभियंता. तो प्रत्येक घरात दिसत नाही; पण त्याचे काम प्रत्येक घरात पोहोचलेले असते. वीज अखंड असेल तर कुणी विचारत नाही—ती अखंड ठेवली कुणी? पूल मजबूत असेल तर त्यावरून जाणारी हजारो वाहने त्याच्या रचनेचे अभिनंदन करत नाहीत. मोबाईलचे नेटवर्क चालू असेल, नळातून पाणी येत असेल, ट्रेन वेळेवर पोह...

  उत्सवाचा आवाज आणि आवाजाचा उत्सव जल्लोषाच्या गर्दीत हरवलेलं एक छोटंसं ‘भान’ ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज आपल्याला उत्सव आवडतात. आणि ते आवडायलाच हवेत. रस्ते उजळलेले, चौक सजलेले, तालावर थिरकणारी तरुणाई, नव्या कपड्यांत धावणारी मुलं, श्रद्धेने किंवा आनंदाने एकत्र आलेली माणसं, एकमेकांकडे पुढे होणारे आपुलकीचे हात—उत्सव म्हणजे आपल्या सामूहिक जगण्याला आलेली आनंदाची पालवी. एरवी एकमेकांना ‘गुड मॉर्निंग’चा संदेश पाठवून आपापल्या कामात हरवलेली माणसं उत्सवात प्रत्यक्ष भेटतात. शेजारी शेजाऱ्याशी बोलतो. मित्र पुन्हा एकत्र येतात. पिढ्यांमधलं अंतर काही काळासाठी कमी होतं. हे कमी महत्त्वाचं नाही. पण अलीकडे एक प्रश्न पडतो— आपण उत्सवाचा आवाज करतो आहोत, की आवाजाचाच उत्सव करतो आहोत? फरक बारीक आहे. पण महत्त्वाचा आहे. ढोल वाजला पाहिजे. ताशा कडाडला पाहिजे. वाद्यांचे सूर उमटले पाहिजेत. मिरवणूक निघाली पाहिजे. पावलं थिरकली पाहिजेत. कारण सार्वजनिक उत्सवाला सार्वजनिक अभिव्यक्ती असणारच. ढोल-ताशा असो, पारंपरिक वाद्यवृंद असो, सामूहिक गायन असो किंवा अन्य सांस्कृतिक कलाविष्कार—त्यामागे कलाकारांचा सराव असतो, शिस्त असते...

  मराठी अशीही बोलता येते… (विद्यानंद बापट यांच्या निमित्ताने शब्द, विचार आणि भाषेचा शोध) ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज काही माणसे बोलू लागली की आपण त्यांच्या मतांकडे लक्ष देतो. काहींचे विचार आपल्याला थांबवतात. आणि क्वचित एखादा माणूस असा भेटतो की तो काय बोलतो आहे याइतकेच तो कसे बोलतो आहे, हेही ऐकावेसे वाटते. विद्यानंद बापट यांची अलीकडची मराठी ऐकताना असेच काहीसे होते. पुण्यातील गणेशोत्सव, डीजे, ढोल-ताशे आणि त्यातून निर्माण होणारे ध्वनिप्रदूषण यांविषयी त्यांनी घेतलेली भूमिका चर्चेत आहे. तिच्याशी सहमत व्हावे की असहमत, हा प्रत्येकाच्या विवेकाचा प्रश्न. पण या वादाच्या गदारोळात आणखी एक गोष्ट नकळत कानावर येते— अरे, मराठी अशीही बोलता येते! आणि मग बापटांच्या भूमिकेपेक्षा त्यांच्या भाषेचाच शोध घ्यावासा वाटतो. हरवलेले शब्द अचानक भेटावेत तसे… एखादा शब्द आपल्याला माहीत असतो. कधीकाळी वाचलेलाही असतो. पण रोजच्या वापरातून तो केव्हाच निसटलेला असतो. अचानक कुणाच्या बोलण्यात तो सहज भेटतो आणि जुन्या परिचितासारखा वाटतो. समाजभान, कार्यसिद्धी, जनक्षोभ, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, रूपरेषा, व्यापक, रचनात...

  एक उत्तर माझे असुदे… विजेपासून जिज्ञासेपर्यंतची शोधयात्रा (‘कवी शशांक जेवळीकर यांच्या *एक उत्तर माझे असू दे*  या कवितेच्या निमित्ताने ललित चिंतन’)  ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज घरात आपण सहज बटण दाबतो आणि खोली प्रकाशाने भरून जाते. पंखा फिरतो, यंत्रे सुरू होतात, मोबाईल चार्ज होतो. हे सारे इतके सवयीचे झाले आहे की त्या एका बटणामागे उभ्या असलेल्या शतकांच्या मानवी शोधयात्रेचा विचारही क्वचितच मनात येतो. कवी शशांक जेवळीकर नेमका हाच विस्मय जागा करतात— “चराचरी जी वीज साठली कशी पोचली ही घरीदारी? जागोजागी उंच मनोरे उभे वाहण्या तिला समोरी” चराचरात दडलेली शक्ती आपल्या घरापर्यंत आली तरी कशी? हा साधा वाटणारा प्रश्न कवितेला विजेच्या तांत्रिक जगातून थेट मानवी जिज्ञासेच्या प्रदेशात घेऊन जातो. निसर्गात दडलेली शक्ती “कुणी पाहिले जळात तिजला? कुणी पाहिले शुभ्र उन्हात? कुणी पाहिले कालाङ्गारी? अणु रेणूत अन् समीरणात…” पाणी वाहत होते. सूर्य तळपत होता. वारा वाहत होता. कोळशात आणि अणुरेणूत ऊर्जा दडलेली होती. हे सारे निसर्गात आधीपासूनच होते. माणसाने ऊर्जा निर्माण केली नाही; त्याने ती ओळखली, समजून घेत...