आयुष्याचा रंगमंच

 

🌿 आयुष्याचा रंगमंच 🌿

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, जेजुरी

मनुष्याच्या हातात खरंच कितीसं असतं?

त्याची स्वप्नं, त्याची धडपड, आणि त्याच्या मनातली न बोललेली गाणी.

पण जीवन?

जीवन आपल्या इच्छेनुसार चालेल अशी अपेक्षा करणं म्हणजे क्षितिजाला गाठण्याचा प्रयत्न – दिसतं जवळ, पण प्रत्यक्षात नेहमी दूर.

जीवन हा एक विराट रंगमंच आहे.

येथे प्रेक्षकही आपणच, कलाकारही आपणच.

पण दिग्दर्शक?

तो मात्र अदृश्य – काळ, नियती, किंवा कोणीतरी उच्च शक्ती.

पटकथा आपल्या हातात नसते,

पण संवाद मात्र आपल्यालाच मनापासून म्हणायचे असतात.

गीतेतील श्रीकृष्णाचं वचन –

“स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।”

ही जीवनभूमिकेची खरी किल्ली आहे.

आपल्याला जी भूमिका दिली आहे,

ती कितीही कठीण असली तरी तीच निभावणं हेच आत्म्याचं खरं कर्तव्य.

कारण दुसऱ्याचा मुखवटा चढवणं म्हणजे आत्म्याला दगा देणं.

बुद्धांनीही सांगितलं—

“जीवन दुःखमय आहे, आणि त्या दुःखाचं मूळ आहे तृष्णा.”

म्हणजेच आपल्या मनासारख्या भूमिका मिळाव्यात,

सुखद संवाद लाभावेत,

असं वाटणं हाच दुःखाचा उगम.

स्वीकार म्हणजेच मुक्तीचा आरंभ.

उपनिषदांचा निर्वाणीचा आवाज—

“नाट्यं भुवनं, नटः जीवः, साक्षी ब्रह्मा।”

हे विश्व नाट्यगृह,

मनुष्य हा नट,

आणि अंतिम साक्षी म्हणजे ब्रह्म.

आपण करतो तो फक्त अभिनय—

पण पाहणारा मात्र निर्लेप, शाश्वत.

कधी हास्याचा मुखवटा चेहऱ्यावर घट्ट चिकटवावा लागतो,

जरी अंतर्मन विदीर्ण झालेलं असतं.

कधी कठोरतेचा पोशाख अंगावर चढवावा लागतो,

जरी आत्मा वितळत असतो.

कधी रणांगणावर धैर्यवान योद्ध्यासारखं उभं रहावं लागतं,

जरी हृदय शांततेसाठी आक्रंदत असतं.

महाभारताचं गूढ हेच—

अर्जुनाने युद्ध नाकारलं,

पण श्रीकृष्ण म्हणाले—

“भूमिका टाळणं म्हणजे जीवन टाळणं.”

एका ज्येष्ठ काकांचा अनुभव आठवतो.

“माझ्या स्वभावाला न शोभणारी नोकरी मी आयुष्यभर केली.

लोकांशी भिडणं माझ्या मनाला जड जायचं,

पण रोज संघर्ष केला.

नाटक माझ्या स्वभावात नव्हतं,

पण आयुष्याने मला दररोज नटवलं.

थकलो, पडलो, पण या थकव्याच्या राखेतूनच

मला माझं खरं रूप सापडलं.”

त्यांच्या डोळ्यातली ओल जणू सांगत होती—

“नेति नेति—हा मी नाही, तोही मी नाही.

पण निभावलेल्या प्रत्येक भूमिकेतून

जो उरलाय, तोच खरा मी आहे.”

म्हणूनच उमगलं—

अनिच्छेने निभावलेल्या भूमिका

आपल्याला अधिक खोल करतात.

न सांडलेले अश्रू आत्म्याला कोमल करतात,

आणि जबाबदारीच्या भाराने उभं राहिलेलं धैर्य

आपल्याला अधिक मानवी बनवतं.

शेवटी सांगावसं वाटतं—

जीवन म्हणजे एक विराट नाटक.

जिथं नकोशा भूमिका कराव्या लागतात,

नावडते संवाद उच्चारावे लागतात,

आणि असह्य प्रसंगही जगावे लागतात.

पण या सगळ्या अभिनयातून

जो "मी" उरतो—

तोच खरा, तोच अस्सल,

तोच आत्म्याचा निखळ साक्षी.