आत्मभ्रम

 

आत्मभ्रम

“अपेक्षांचे मृगजळ जितकं रंगतं, तितकं वास्तव अधिक कोरडं ठरतं…”

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, जेजुरी

जीवनात आपण किती सहजगत्या स्वतःलाच फसवतो, याची जाणीव बर्‍याचदा होतच नाही. बाहेरून आपण शहाणे, विवेकी आणि अनुभवी वाटतो, पण आतल्या गाभ्यात आपण निरागस बालकासारखे आशांच्या मृगजळाला बळी पडतो. आणि हेच मृगजळ—स्वप्नांचे व्यापार—आपल्या मनाला ढवळून टाकते, डोळे भरून आणते आणि हृदयाला जखम देऊन जातं.

आतल्या अपेक्षा आणि आत्मभ्रम

आपण अनेकदा एखाद्या व्यक्तीत आपलीच सोय शोधायला लागतो:

“तो आहे, म्हणून मी जिंकणार, विजयी होणार…

ती माझ्या पाठीशी उभी राहील…

त्याच्या पाठिंब्याने माझं हित साधणारच…”

या आशेच्या दोऱ्यांनी आपण स्वतःला घट्ट जखडून घेतो. पण हे सारे आत्मभ्रम आहेत. प्रत्येक माणसाचं जगण वेगळं आहे; त्यांच्या गणितात आपलं हित नाही.

ही अवस्था अगदी त्या शेतकऱ्यासारखी आहे, जो पावसावर अवलंबून राहतो, पण नांगरणी, पाणी, खत या मूलभूत जबाबदाऱ्या विसरतो. माणूसही तसाच—इतरांच्या आधारावर सुख उभं करतो, पण आधार ढासळला की सगळं कोसळतं.

स्वप्न आणि वास्तविकता

खरी शोकांतिका इथेच आहे—आपल्या आनंदाचा नकाशा आपण इतरांच्या खांद्यावर आखतो. जेव्हा ती माणसं आपल्या चौकटीत बसत नाहीत, तेव्हा आपण खचतो. आपण त्यांना दोष देतो, पण खरी फसवणूक आपणच केलेली असते—स्वतःच्या मनाची!

उदाहरण घेऊया—एका मुलीचं: तिला वाटलं, “तो समजून घेईल, त्याचं घर माझ्या पाठीशी उभं राहील, माझ्या निवडीला सगळ्यांची मान्यता मिळेल.”

पण वास्तव वेगळं असतं. लोकांचे स्वार्थ, मूल्यं, संस्कार—या सर्व भिंती तिच्या स्वप्नांना चिरडून टाकतात. तिच्या स्वप्नांचा प्रत्येक तुकडा छातीला घाव घालतो.

अपेक्षा, सामाजिक दबाव आणि मानसिक आरोग्य

शोधण्यायोग्य शिकवण हीच—इतरांकडून आपली स्वप्नं उचलून नेण्याची अपेक्षा करणे धोकादायक आहे. कारण प्रत्येकाचं आयुष्य वेगळं आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं, अपेक्षांचा ताण जितका वाढतो, तितकं मानसिक आरोग्य ढासळतं. सामाजिक पाठिंबा आणि आंतरवैयक्तिक नाती महत्त्वाची असली तरी, त्यांना अपरिमित किंमत दिल्यास तीच नाती जखमा देतात.

स्वतःवरचा आधार—खरा उपाय

जीवन हे एकट्याने चालायचं रान आहे. आपण स्वतःच आपला आधार झालो, तर कोणताही धक्का तोडू शकत नाही. पण जर आपण इतरांच्या सावलीत सूर्य शोधायला लागलो, तर तो अंधार आपल्यालाच गिळतो.

शेवटी प्रश्न उरतो—मनाचं सर्वात मोठं शस्त्र कोणतं?

उत्तर सोपं आहे—स्वतःवरचा विश्वास, स्वतःच्या श्रमाचा आधार. माणूस जेव्हा सुखाचा व्यापार इतरांकडे सोपवतो, तेव्हा तो हरतो. आणि हरतो तो इतरांमुळे नाही, तर स्वतःच्या मनाच्या फसवणुकीमुळे!

"डोळ्यांतून पाणी गळतं… पण खरं तर हृदयच गळून पडतं; आणि त्याची जखम फक्त स्वतःलाच कळते."