मनातले आरसे 

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, जेजुरी

“संवादात सौजन्य आलं की आदेशही आशीर्वादासारखे वाटतात.”

कधी कधी कार्यस्थळ हे केवळ कागदांवरच्या आदेशांचं रणांगण नसतं, तर ते माणसांच्या भावनांचं एक सूक्ष्म नृत्य असतं. त्या ठिकाणी शब्दांपेक्षा सूर महत्त्वाचा असतो; बोलण्यापेक्षा भाव पोहोचतो, आणि अधिकारापेक्षा आदर जास्त टिकतो.

आपण सर्वजण एका उद्दिष्टासाठी झटतो — संस्थेचं नाव उंचावावं, कार्य निर्विघ्न चालावं. पण या धावपळीत कधी नकळत आपण आपल्या बोलण्यातला मृदु स्वर हरवतो, आणि त्या जागी अधिकाराचा रुखरुखणारा आवाज येतो. हाच तो क्षण असतो जिथे नात्यांमध्ये सूक्ष्म भेग पडते — न दिसणारी, न ऐकू येणारी, पण खोलवर जाणवणारी.

कार्यालयात जेव्हा एखादं "हो साहेब" हे शब्दांपुरतं राहतं आणि त्यामागचा "मी तुमच्यावर विश्वास ठेवतो" हा भाव हरवतो, तेव्हा काम चालतं — पण मन चालत नाही. संवाद हा आदेश नसतो; तो विश्वासाचं जाळं विणणारी प्रक्रिया असते. आणि या जाळ्यात जर एकही धागा सैल झाला, तर संपूर्ण वस्त्र विखरून जातं.

एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने एकदा सांगितलं होतं — "अधिकार हा नेहमी मिळतो, पण सन्मान मात्र कमवावा लागतो." ही ओळ कार्यसंस्कृतीचा गाभा सांगते. माणूस आपल्या ज्ञानामुळे, पदामुळे नाही तर आपल्या वर्तनामुळे माणूस ठरतो. सहाय्यक अभियंता असो वा कनिष्ठ अभियंता — दोघांच्याही पदनामात “अभियंता” हा समान शब्द आहे, पण त्यांच्या मनात तो समान भाव निर्माण होण्यासाठी वरिष्ठाने आधी पायऱ्या मोकळ्या कराव्या लागतात.

400 केव्ही गिरवली ग्रहण केंद्रातील एका प्रसंगाची आठवण येते — एका कनिष्ठ अभियंत्याने एकदा एका कामात चूक केली. वरिष्ठांनी रागावण्याऐवजी त्याला बोलावलं आणि म्हणाले, “तू जी चूक केलीस ती मी तुझ्या जागी असतो तर कदाचित मीही केली असती. चला, आता दोघे मिळून ती सुधारू या.” त्या एका वाक्याने त्या तरुणाच्या डोळ्यांत जे पाणी आलं, ते त्या प्रकल्पातील सर्वात मौल्यवान ‘टेस्ट रिपोर्ट’ ठरलं. कारण त्याला शिक्षा नाही, तर शिकवण मिळाली होती.

कार्यसंस्कृती म्हणजे काय तर — प्रत्येकाच्या आतल्या “मी” ला “आपण” बनवण्याची कला. वरिष्ठत्व म्हणजे अधिकाराचा मुकुट नव्हे, तर समजुतीचा दिवा. आणि तो दिवा जर उजळला, तर अधीनस्थांच्या मनात आदराचा प्रकाश आपोआप पसरतो.

प्रत्येक कार्यसंस्थेला टिकवणारी शक्ती केवळ तांत्रिक ज्ञान नसते, तर ती असते परस्पर आदराची, सहकार्याची आणि संवादाची. संवादात सौजन्य आलं की आदेशही आशीर्वादासारखे वाटतात. बोलण्यात कोमलता आली की कटु सत्यही साखरेसारखं विरघळतं.

आणि म्हणूनच — कामात उत्कृष्टता मिळवायची असेल, तर आधी माणुसकीची परीक्षाही उत्तीर्ण व्हावी लागते. कारण “संस्था” ही शेवटी माणसांनीच उभी केलेली असते, आणि माणसांना जोडणारा पूल म्हणजे — सन्मान, समजूतदारपणा आणि संवेदनशीलता.

ज्या ठिकाणी ही तीन अक्षरे जिवंत राहतात — तिथे कोणाच्याही बदलीची गरज पडत नाही… कारण तिथे प्रत्येक मन ‘आपलेपणाने’ रुजलेले असते.