राष्ट्रीय सुरक्षा दिवस – ४ मार्च २०२६

थीम : “Engage, Educate and Empower People to Enhance Safety”

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

आजचा दिवस केवळ दिनदर्शिकेवरील एक खूण नाही—
तो एका जपलेल्या संस्कृतीची आठवण आहे. ही परंपरा National Safety Council of India ने १९६६ पासून रुजवली. 

पण साहेब, सुरक्षा परंपरेतून टिकते—
जन्म मात्र ती प्रसंगातून घेते.

४०० केव्हीच्या यार्डमध्ये एखादा ज्येष्ठ लाईनमन नवख्या मुलाला हळूच सांगतो,
“भाऊ, ग्लोव्हज नीट तपास… स्पार्कला अनुभव नसतो,”
तेव्हा नियमपुस्तक उघडत नाही— संस्कृती उघडते.

आपण स्वतः सब स्टेशनसारख्या जबाबदारीच्या ठिकाणी काम करताना अनुभवतो—
सुरक्षा ही सूचना नसते; ती सवय असते.
आदेश नसतो; तो अंतर्मनाचा आवाज असतो.

Engage – जोडले गेलो की जबाबदारी जिवंत होते

सुरक्षा नोटीस बोर्डवर लावलेली सूचना नसते;
ती नात्यातून निर्माण होणारी जाणीव असते.

जेव्हा आपण तंत्रज्ञाला विचारतो,
“तुला काय धोका जाणवतो?”
तेव्हा तो केवळ आदेश पाळणारा राहत नाही—
तो विचार करणारा बनतो.

Engagement म्हणजे सुरक्षेला “त्यांची” जबाबदारी न ठेवता “आपली” बनवणं.
जोडलेला माणूस नियम मोडत नाही;
कारण त्याला नियमात स्वतःचं प्रतिबिंब दिसतं.

 Educate – माहिती नव्हे, दृष्टी द्या

आपल्या सबस्टेशनमध्ये एक वाक्य कायम ऐकू येतं—
“लाईन डेड आहे असं कधीच गृहीत धरू नको.”

ही सूचना नाही;
ही जीवनदृष्टी आहे.

Lockout-Tagout का?
Earth switch का?
Safety Permit का?

कारण समजलं की नियम ओझं राहत नाही—
तो मूल्य बनतो.

अज्ञान अपघात निर्माण करतं.
ज्ञान सजगता निर्माण करतं.

Empower – अधिकार दिल्याशिवाय सुरक्षा अपुरी

एखाद्या कनिष्ठ अभियंत्याने धोका पाहून काम थांबवलं—
वेळ गेला, वरिष्ठ नाराज झाले…
पण त्या दिवशी एक जीव वाचण्याची शक्यता वाढली.

Empowerment म्हणजे “काम थांबवण्याची भीती” काढून टाकणं.
जेव्हा कर्मचारी निःसंकोच म्हणू शकतो,
“हे सुरक्षित नाही,”
तेव्हा संस्था खऱ्या अर्थाने मजबूत होते.

 एक छोटं रूपक

दोन विहिरी.
एकाभोवती कुंपण.
एक उघडी.

कुंपण खर्चिक वाटतं…
जोपर्यंत एखादं मूल घसरत नाही.

सुरक्षा म्हणजे तेच कुंपण—
ज्यामुळे अपघात घडत नाही,
आणि म्हणूनच तिचं महत्त्व दिसत नाही.

 सुरक्षेचं तत्त्वज्ञान

सुरक्षा म्हणजे—
कुटुंबाच्या चेहऱ्यावरची निश्चिंती. 
मुलांच्या डोळ्यातली वाट पाहणारी आशा. 
कामगाराच्या मनातला स्वाभिमान. 

आपण नियम पाळतो म्हणून सुरक्षित आहोत?
की सुरक्षित राहण्यासाठी नियम पाळतो?
हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारायचा आहे.

अखेरचा मंत्र

Engage केलं तर सहभाग वाढेल.
Educate केलं तर जागरूकता वाढेल.
Empower केलं तर संस्कृती निर्माण होईल.

सुरक्षा ही फाईलवरील सही नाही;
ती आयुष्यावरची सही आहे.

अक्षरमंत्रच्या या पानावर आज एकच ओळ लिहू या—
“काम महत्त्वाचं आहे; पण काम करणारा माणूस त्याहून महत्त्वाचा आहे.”

राष्ट्रीय सुरक्षा दिवसाच्या निमित्ताने—
सुरक्षेला नियम न मानता संस्कार बनवू या.

कारण शेवटी…
सुरक्षित माणूसच सुरक्षित राष्ट्र घडवतो.