Train the Trainer 

स्लाइड्सच्या पलीकडचा प्रवास : प्रशिक्षक घडवण्याची गोष्ट

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

काही कार्यक्रम असे असतात की ते फक्त दिनदर्शिकेत नोंदले जातात.

कार्यक्रम संपला की नोंद मिटते, आठवणही विरून जाते.

काही कार्यक्रम फाईलमध्ये बंद होतात.
अहवाल तयार होतो, फोटो अपलोड होतात, आणि नंतर सगळं शांत.

पण काही कार्यक्रम असेही असतात की ते फक्त सभागृहात होत नाहीत—
ते मनाच्या सभागृहात उभे राहतात.

वाळूज येथील प्रादेशिक प्रशिक्षण केंद्रात झालेला Train the Trainer हा कार्यक्रम तसाच होता.

तो केवळ प्रेझेंटेशन शिकण्याचा कार्यक्रम नव्हता.
तो प्रभाव घडवण्याचा प्रवास होता.

कारण प्रेझेंटेशन स्लाइडवर दिसतं.
पण प्रभाव?
तो माणसाच्या मनात उमटतो.

आणि मनावर उमटलेला प्रभाव हा स्लाइड संपल्यावरही टिकून राहतो.

प्रशिक्षक म्हणजे वक्ता नव्हे — विचारांचा शिल्पकार

आपण अनेकदा प्रशिक्षकाची एक साधी व्याख्या करतो.

माईक हातात घेऊन विषय सांगणारा,
स्लाइड्स दाखवणारा,
वेळ संपली की धन्यवाद देणारा.

पण खरा प्रशिक्षक असा नसतो.

खरा प्रशिक्षक माहिती देत नाही—
तो विचारांना दिशा देतो.

तो ज्ञान सांगत नाही—
तो अनुभवांना अर्थ देतो.

आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे
तो माणसाला फक्त शिकवत नाही—
तो माणसाला स्वतःला शोधायला लावतो.

याच ठिकाणी शिक्षण, प्रशिक्षण आणि विकास यांच्यातील सूक्ष्म फरक दिसतो.

शिक्षण म्हणजे माहिती देणे.
प्रशिक्षण म्हणजे कौशल्य देणे.

पण विकास?

विकास म्हणजे माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वात शांतपणे घडणारी क्रांती.

ही क्रांती मोठ्या आवाजात होत नाही.
ती घोषणांनीही होत नाही.

ती हळूच माणसाच्या विचारांत प्रवेश करते
आणि नकळत त्याला बदलून टाकते.

प्रौढ शिक्षणाचा वेगळा मार्ग

या प्रशिक्षणाने एक महत्त्वाची जाणीव करून दिली—

प्रौढ माणूस हा शाळेतील विद्यार्थ्यासारखा शिकत नाही.

त्याच्याकडे अनुभव असतो.
प्रश्न असतात.
शंका असतात.

म्हणूनच प्रौढ शिक्षणशास्त्र सांगते—

प्रौढ शिकणाऱ्याला माहिती नको असते.
त्याला अर्थ हवा असतो.

Bloom’s Taxonomy आपल्याला आठवण करून देते की
शिकणं म्हणजे फक्त लक्षात ठेवणं नाही.

ते समजणं आहे.
लागू करणं आहे.
विश्लेषण करणं आहे.
निर्णय घेणं आहे.
आणि शेवटी काहीतरी नवीन निर्माण करणं आहे.

Kolb ची  Learning Cycle सांगते —
अनुभव हा शिकण्याचा केंद्रबिंदू असतो.

अनुभवातून विचार येतो.
विचारातून समज येते.
समजेतून कृती जन्माला येते.

आणि VAK शैली आपल्याला सांगते—

प्रत्येक मेंदूचा शिकण्याचा मार्ग वेगळा असतो.

कोणी पाहून शिकतो.
कोणी ऐकून शिकतो.
कोणी अनुभवून शिकतो.

शिकण्याचा मार्ग वेगळा असला
तरी शिकण्याची तहान मात्र सारखीच असते.

स्लाइड्सचा श्वास

प्रशिक्षणात एक मजेशीर वास्तव नेहमी दिसतं.

काही प्रशिक्षकांच्या स्लाइड्स इतक्या भरलेल्या असतात
की स्लाइडलाही श्वास घ्यायला जागा नसते.

अक्षरांच्या गर्दीत विचार हरवून जातो.

आणि काही जण असे असतात
की स्लाइड रिकामी…
आणि बोलणंही रिकामंच.

खरं तर प्रशिक्षणाची खरी ताकद स्लाइडमध्ये नसते.

ती संवादात असते.

स्लाइड हा फक्त नकाशा असतो.
प्रवास मात्र संवादातून घडतो.

प्रश्न विचारणारा शिक्षक

एक छोटासा किस्सा.

एका गावात दोन शिक्षक होते.

पहिला रोज शिकवत असे.
दुसरा मात्र प्रश्न विचारत असे.

वर्षानुवर्षे दोघेही आपापलं काम करत राहिले.

दहा वर्षांनी विद्यार्थ्यांना विचारलं—

“तुम्हाला कोण आठवतो?”

सगळ्यांनी एकच उत्तर दिलं—

“ज्याने आम्हाला विचार करायला शिकवलं  तो!”

कारण सांगणं सोपं असतं.
पण विचार करायला लावणं कठीण असतं.

म्हणूनच कदाचित एक वाक्य नेहमी आठवतं—

Teaching is telling.
Training is transforming.

प्रशिक्षकाची ओळख

या प्रशिक्षणाने प्रत्येकाला एक प्रश्न दिला—

“मी कोणता प्रशिक्षक?”

जर स्वतःची तुलना एखाद्या वस्तूशी करायची झाली तर?

कोणी टॉर्च — अंधारात मार्ग दाखवणारा.
कोणी आरसा — स्वतःचं प्रतिबिंब दाखवणारा.
कोणी हातोडा — जुन्या सवयी मोडणारा.
कोणी पूल — ज्ञान जोडणारा.

प्रत्येक प्रशिक्षकाची शैली वेगळी असते.

पण उद्दिष्ट एकच असतं—

माणूस घडवणं.

प्रशिक्षणाचं खरं गुपित

प्रशिक्षणात सर्वात महत्त्वाचं काय?

Content?
Confidence?
Control?

कदाचित नाही.

सर्वात महत्त्वाचं असतं—

Connection.

माणसाशी माणूस जोडला गेला
की ज्ञान आपोआप वाहू लागतं.

कारण ज्ञान हे फक्त शब्द नसतात—
ते विश्वासातून वाहतं.

शेवट की सुरुवात?

हे तीन दिवस कसे गेले कळलंच नाही.

कारण आपण फक्त शिकत नव्हतो—
आपण स्वतःला शोधत होतो.

आज इथून बाहेर पडताना
आपण फक्त प्रमाणपत्र घेऊन जाणार नाही.

आपण घेऊन जाणार आहोत—

स्पष्टता.
आत्मभान.
संवादाची ताकद.
आणि प्रभाव निर्माण करण्याची क्षमता.

कारण प्रशिक्षक म्हणजे
माहिती देणारा व्यक्ती नाही.

तो बदल घडवणारा
एक उत्प्रेरक असतो.

कदाचित म्हणूनच
आज वाळूजच्या प्रशिक्षण केंद्रातून बाहेर पडणारे प्रशिक्षक
केवळ विषय शिकवणार नाहीत.

ते दृष्टिकोन घडवतील.

आणि मनात एकच विचार राहील—

स्लाइड्स दाखवणारे प्रशिक्षक अनेक असतात.
पण विचार जागवणारे प्रशिक्षक फार थोडे असतात.

कदाचित
खरा प्रशिक्षक तोच—

जो स्लाइड्स संपल्यानंतरही
माणसाच्या मनात विचार सुरू ठेवतो.