Train the Trainer प्रशिक्षक घडवण्याचा महोत्सव

 

Train the Trainer 

प्रशिक्षक घडवण्याचा महोत्सव

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

काही कार्यक्रम कॅलेंडरवर असतात.
काही कार्यक्रम फाईलमध्ये नोंदले जातात.
पण काही कार्यक्रम असे असतात—
जे मनाच्या सभागृहात उभे राहतात.

Train the Trainer हा तसाच एक सोहळा.

तो केवळ प्रशिक्षण नाही—
तो प्रशिक्षक घडवण्याचा महोत्सव आहे.

सभागृहात प्रोजेक्टर सुरू असतो,
स्लाइड्स बदलत असतात,
माईक हातात असतो—
पण खरी सुरुवात तिथे होत नाही.

खरी सुरुवात होते—
जेव्हा एखाद्याच्या विचारप्रक्रियेत हलकासा कंपन निर्माण होतो.
जेव्हा एखादा सहभागी आपल्या अनुभवाकडे नव्या नजरेने पाहू लागतो.
आणि जेव्हा “मी सांगतो” ही वृत्ती बदलून
“आपण शोधूया” असा स्वर जन्म घेतो.

प्रशिक्षण की परिवर्तन?

आपण अनेकदा Training आणि Learning यांची गल्लत करतो.

Training म्हणजे माहिती देणं.
Learning म्हणजे ती आत झिरपणं.
Development म्हणजे त्या ज्ञानाचा स्वभाव होणं.

माहिती ही बाहेरून येते.
शिकणं आतून उगवतं.
विकास मात्र शांतपणे घडत राहतो.

TTT हा बाहेरून आत आणि आतून बाहेर असा प्रवास आहे.

प्रौढ शिक्षण – “का?” ची ताकद

लहान मुलांना आपण सांगतो— “हे असंच कर.”
प्रौढ व्यक्ती मात्र विचारते— “का करायचं?”

हा “का” हा शब्द म्हणजे प्रौढ शिक्षणाची किल्ली.

फील्डमध्ये २० वर्षे काम केलेला एखादा अभियंता जेव्हा प्रशिक्षणाला बसतो,
तेव्हा त्याला स्लाइडवरील व्याख्या नको असते—
त्याला हवं असतं उत्तर:
“हे माझ्या कामात कसं उपयोगी पडणार?”

तो Need to Know घेऊन येतो.
त्याचा अनुभव हा त्याचा सर्वात मोठा शिक्षक असतो.

म्हणून या कार्यशाळेत नोट्सपेक्षा अनुभव महत्त्वाचा,
आणि स्लाइडपेक्षा संवाद महत्त्वाचा.

उद्दिष्टांची शिडी

ज्ञान म्हणजे फक्त आठवण नाही.
ते समजणं, वापरणं, विश्लेषण करणं, मूल्यांकन करणं आणि निर्माण करणं—
ही उद्दिष्टांची शिडी आहे.

अनेक प्रशिक्षण सत्रं “Remember” वर संपतात.
उत्कृष्ट प्रशिक्षण “Create” वर पोहोचतं.

प्रशिक्षकाची खरी कसोटी तिथेच लागते—
तो सहभागीला विचारांच्या उंचीवर नेतो का?

कारण माहिती देणं सोपं आहे,
विचार निर्माण करणं अवघड आहे.

आवाज, देहबोली आणि उपस्थिती

शब्द फक्त ७ टक्के बोलतात.
आवाज ३८ टक्के सांगतो.
देहबोली ५५ टक्के उघड करते.

काही प्रशिक्षक इतक्या हळू आवाजात बोलतात की
शेवटच्या रांगेतला सहभागी विचारतो—
“सर शिकवतायत का ध्यान करतायत?”

आणि काही इतक्या जोशात बोलतात की
माईकच म्हणतो— “माझी गरज नाही!”

खरं तर प्रशिक्षक म्हणजे संतुलन.
आवाजात लय,
देहबोलीत आत्मविश्वास,
आणि डोळ्यांत संवाद.

Executive Presence पदावरून येत नाही—
 उपस्थितीतून निर्माण होते.

प्रश्नांची ताकद

“आपण कधी असा प्रशिक्षण सत्र अटेंड केला आहे का
जिथे ३० मिनिटांत झोप लागली?”

हा प्रश्न विचारला की सभागृहात हलकं हसू पसरतं.
पण त्या हसण्यात अनुभव दडलेला असतो.

प्रशिक्षक म्हणजे उत्तर देणारा नाही—
तो प्रश्न निर्माण करणारा असतो.

एकदा एका प्रशिक्षकाला विचारलं—
“तुमच्या प्रशिक्षणाचा परिणाम काय?”

तो हसून म्हणाला—
“पहिल्या दिवशी लोक नोट्स घेतात,
दुसऱ्या दिवशी प्रश्न विचारतात,
तिसऱ्या दिवशी मला आव्हान देतात.
तेव्हाच कळतं— शिकणं सुरू झालं आहे!”

आव्हान स्वीकारणारा सहभागी म्हणजे जिवंत शिकणं.

प्रमाणपत्रापलीकडचा प्रवास

कार्यक्रम संपतो.
प्रमाणपत्र हातात येतं.
फोटो काढले जातात.

पण खरी कमाई कागदावर नसते.

ती असते—
Facilitation Skills मध्ये,
Executive Presence मध्ये,
आणि स्वतःच्या सामर्थ्याची नव्याने झालेली ओळख.

सभागृहातून बाहेर पडताना
आपण फक्त प्रशिक्षित नसतो—
आपण सजग झालेलो असतो.

अंतिम विचार

ज्ञान देणं ही कला आहे.
ज्ञान जागवणं ही साधना आहे.
आणि प्रशिक्षक होणं म्हणजे
स्वतःला सतत शिकत ठेवणं.

कारण शेवटी—

प्रशिक्षक हा व्यासपीठावर उभा असलेला व्यक्ती नसतो,
तो सहभागींच्या विचारांत बसलेला एक प्रश्न असतो.

प्रशिक्षक घडवणं हा कार्यक्रम नसतो—
तो प्रवास असतो.

त्या प्रवासात
प्रत्येक सत्र हे  एक पाऊल,
प्रत्येक प्रश्न हा एक दीपस्तंभ,
आणि प्रत्येक सहभागी ही एक शक्यता असते.

अक्षरमंत्राच्या या पानावरून आज इतकंच—

“स्लाइड्स बदलू शकतात,
पण मनं बदलली तरच प्रशिक्षण यशस्वी ठरतं.”