एक उत्तर माझे असुदे…
एक उत्तर माझे असुदे…
विजेपासून जिज्ञासेपर्यंतची शोधयात्रा
✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज
घरात आपण सहज बटण दाबतो आणि खोली प्रकाशाने भरून जाते. पंखा फिरतो, यंत्रे सुरू होतात, मोबाईल चार्ज होतो. हे सारे इतके सवयीचे झाले आहे की त्या एका बटणामागे उभ्या असलेल्या शतकांच्या मानवी शोधयात्रेचा विचारही क्वचितच मनात येतो.
कवी शशांक जेवळीकर नेमका हाच विस्मय जागा करतात—
“चराचरी जी वीज साठली
कशी पोचली ही घरीदारी?
जागोजागी उंच मनोरे
उभे वाहण्या तिला समोरी”
चराचरात दडलेली शक्ती आपल्या घरापर्यंत आली तरी कशी?
हा साधा वाटणारा प्रश्न कवितेला विजेच्या तांत्रिक जगातून थेट मानवी जिज्ञासेच्या प्रदेशात घेऊन जातो.
निसर्गात दडलेली शक्ती
“कुणी पाहिले जळात तिजला?
कुणी पाहिले शुभ्र उन्हात?
कुणी पाहिले कालाङ्गारी?
अणु रेणूत अन् समीरणात…”
पाणी वाहत होते. सूर्य तळपत होता. वारा वाहत होता. कोळशात आणि अणुरेणूत ऊर्जा दडलेली होती. हे सारे निसर्गात आधीपासूनच होते.
माणसाने ऊर्जा निर्माण केली नाही; त्याने ती ओळखली, समजून घेतली आणि उपयोगात आणली.
वाहणारे पाणी सगळ्यांनी पाहिले; कुणीतरी त्यात शक्ती पाहिली.
सूर्य सगळ्यांनी पाहिला; कुणीतरी त्याच्या प्रकाशात ऊर्जेची शक्यता पाहिली.
वारा सगळ्यांना जाणवला; कुणीतरी त्यातून विद्युतनिर्मितीचे स्वप्न पाहिले.
निसर्गाकडे पाहणे आणि त्याला प्रश्न विचारत पाहणे यातला फरक या ओळी सहजपणे अधोरेखित करतात.
‘शोध’ नव्हे, ‘शोध-सोहळा’
“यत्न मानवी अन् जिज्ञासा
निरखी सृष्टी उघड्या डोळा
शतकांच्या या प्रश्न-प्रयोगी
रात्रंदिन हा शोध-सोहळा”
या कडव्यात विज्ञानाच्या प्रगतीचे सूत्रच सामावले आहे—निरीक्षण, प्रश्न, प्रयोग आणि अथक प्रयत्न.
पण सर्वाधिक लक्ष वेधून घेतो तो कवीने वापरलेला सुंदर शब्द—‘शोध-सोहळा’.
शोधात अनिश्चितता असते. चुका होतात. प्रयोग फसतात. वाटा बंद होतात. तरीही कवी त्याला संघर्ष न म्हणता ‘सोहळा’ म्हणतात.
कारण शोधकासाठी अपयशी प्रयोगही निरर्थक नसतो. तो एवढे तरी सांगतो—हा रस्ता नाही; आता दुसरा शोधूया.
म्हणून विज्ञानाचा इतिहास केवळ यशस्वी शोधांचा इतिहास नाही; तो पुन्हा उभे राहण्याच्या आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याच्या मानवी वृत्तीचाही इतिहास आहे.
‘लक्ष हातांची सिद्धी’
“नव्या युगाची प्राणशक्ती ही
आंदोलूनी स्थिर भासे
तिला प्रकटवी सर्वदूर
लक्ष हातांची सिद्धी असे”
वीज ही आधुनिक युगाची प्राणशक्ती आहे. उद्योग, वाहतूक, आरोग्यसेवा, दळणवळण, माहिती-तंत्रज्ञान—आधुनिक जीवनाची जवळजवळ प्रत्येक व्यवस्था तिच्याशी जोडलेली आहे.
पण या कडव्यातील सर्वाधिक अर्थगर्भ प्रतिमा आहे—
“लक्ष हातांची सिद्धी…”
आपल्या घरातील दिवा लावण्यासाठी एक बोट पुरते; पण त्या दिव्यापर्यंत वीज पोहोचविण्यासाठी लक्ष हात लागतात.
वीजनिर्मिती केंद्रातील कर्मचारी, अभियंते, नियंत्रण कक्षातील तज्ज्ञ, उंच मनोऱ्यांवर काम करणारे कर्मचारी, उपकेंद्रे सांभाळणारे तंत्रज्ञ, देखभाल-दुरुस्ती करणारे हात—या साऱ्यांचे ज्ञान, कौशल्य आणि श्रम त्या एका प्रकाशामागे उभे असतात.
आणि त्या हातांच्या मागे उभे असते अनेक पिढ्यांच्या संशोधकांचे संचित ज्ञान.
म्हणून घरातील दिवा हा केवळ विजेचा प्रकाश राहत नाही; तो मानवी ज्ञान, श्रम आणि सामूहिक कर्तृत्वाचे प्रतीक बनतो.
एका समस्येचे उत्तर
कवितेचा खरा उत्कर्ष शेवटच्या कडव्यात होतो—
“प्रश्न नवे अन् नवे प्रयोग
शोधयात्रा ही अखंड असुदे
लक्ष समस्या जरी सभोवती
एक उत्तर माझे असुदे”
यातील शेवटची ओळ कवितेला विजेच्या विषयापलीकडे घेऊन जाते—
“एक उत्तर माझे असुदे.”
किती साधी ओळ! पण तिच्यामागे एक मोठी जीवनदृष्टी आहे.
‘सगळ्या समस्या मी सोडवीन’ असा अहंकार यात नाही आणि ‘इतक्या समस्या आहेत, मी काय करणार?’ अशी हतबलताही नाही.
आहे तो फक्त—आपल्या वाट्याचा प्रयत्न करण्याचा निर्धार.
आपण जगातील प्रत्येक प्रश्न सोडवू शकत नाही. पण एखादी प्रक्रिया अधिक सोपी करू शकतो. एखादे काम अधिक सुरक्षित करू शकतो. एखाद्या जुन्या अडचणीवर नवा उपाय शोधू शकतो. एखाद्याच्या आयुष्यातील एक प्रश्न कमी करू शकतो.
कदाचित नावीन्याची खरी सुरुवात इथेच होते—
समस्येकडे तक्रार म्हणून नव्हे, तर उत्तर शोधण्याची संधी म्हणून पाहण्यातून.
उघडे डोळे, जागी जिज्ञासा
शशांक जेवळीकर यांची कविता विजेपासून सुरू होते; पण अखेरीस तिचा केंद्रबिंदू माणूस ठरतो.
चराचरात शक्ती होती.
माणसाने ती पाहिली.
त्याने प्रश्न विचारले.
प्रयोग केले.
ज्ञानाला असंख्य हातांची जोड मिळाली.
आणि निसर्गात दडलेली शक्ती घरीदारी पोहोचली.
म्हणून पुढच्या वेळी सहज स्विच दाबून दिवा लावताना क्षणभर त्या प्रकाशाकडे पाहावेसे वाटते.
कारण त्या प्रकाशामागे केवळ विद्युतप्रवाह वाहत नाही; शतकांची जिज्ञासा, असंख्य प्रयोग, पिढ्यांचे ज्ञान आणि लक्ष हातांचे कर्तृत्वही वाहत असते.
आणि मग तो प्रकाश जणू आपल्यालाच एक प्रश्न विचारतो—
सभोवतीच्या लक्ष समस्यांपैकी माझ्या वाट्याचे उत्तर कोणते?
कवितेची शेवटची ओळ मग केवळ कवीची इच्छा राहत नाही. ती प्रत्येक अभियंत्याची, संशोधकाची, शिक्षकाची, विद्यार्थ्याची—प्रत्येक सर्जनशील आणि शोधक मनाची प्रतिज्ञा बनते—
“लक्ष समस्या जरी सभोवती
एक उत्तर माझे असुदे.”
कदाचित जग बदलण्यासाठी प्रत्येकाने हजार उत्तरे शोधण्याची गरज नसते.
प्रत्येकाने आपल्या वाट्याचे एक उत्तर शोधले, तरी जगात लक्ष उत्तरे जन्माला येऊ शकतात.
— अक्षर मंत्र
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा