मराठी अशीही बोलता येते…

(विद्यानंद बापट यांच्या निमित्ताने शब्द, विचार आणि भाषेचा शोध)

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

काही माणसे बोलू लागली की आपण त्यांच्या मतांकडे लक्ष देतो. काहींचे विचार आपल्याला थांबवतात. आणि क्वचित एखादा माणूस असा भेटतो की तो काय बोलतो आहे याइतकेच तो कसे बोलतो आहे, हेही ऐकावेसे वाटते.

विद्यानंद बापट यांची अलीकडची मराठी ऐकताना असेच काहीसे होते.

पुण्यातील गणेशोत्सव, डीजे, ढोल-ताशे आणि त्यातून निर्माण होणारे ध्वनिप्रदूषण यांविषयी त्यांनी घेतलेली भूमिका चर्चेत आहे. तिच्याशी सहमत व्हावे की असहमत, हा प्रत्येकाच्या विवेकाचा प्रश्न. पण या वादाच्या गदारोळात आणखी एक गोष्ट नकळत कानावर येते—

अरे, मराठी अशीही बोलता येते!

आणि मग बापटांच्या भूमिकेपेक्षा त्यांच्या भाषेचाच शोध घ्यावासा वाटतो.

हरवलेले शब्द अचानक भेटावेत तसे…

एखादा शब्द आपल्याला माहीत असतो. कधीकाळी वाचलेलाही असतो. पण रोजच्या वापरातून तो केव्हाच निसटलेला असतो. अचानक कुणाच्या बोलण्यात तो सहज भेटतो आणि जुन्या परिचितासारखा वाटतो.

समाजभान, कार्यसिद्धी, जनक्षोभ, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, रूपरेषा, व्यापक, रचनात्मक…

बापटांच्या बोलण्यात असे शब्द सहज येतात.

ते कोशातून नुकतेच काढून आणल्यासारखे वाटत नाहीत; वाक्याला नुसती शोभा आणण्यासाठीही येत नाहीत. जिथे जो अर्थ हवा, तिथे तो शब्द येतो, आपले काम करतो आणि पुढे निघून जातो.

समृद्ध शब्दसंपदेची खूण बहुधा हीच असावी—

शब्द मोठा असण्यापेक्षा योग्य जागी असणे महत्त्वाचे.

भाषा जेव्हा मातीत उतरते…

एका बाजूला समाजभान आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य यांसारखे शब्द; तर दुसरीकडे—

मनात खदखदणे…
छातीत धडकी भरणे…
पाचावर धारण बसणे…

आणि मराठी पुस्तकातून उठून थेट आपल्या घराच्या ओसरीवर येऊन बसते.

या वाक्प्रचारांमध्ये किती चित्रे दडलेली आहेत!

“मला भीती वाटली” हे वाक्य माहिती देते.

पण—

“माझ्या छातीत धडकी भरली”

हे वाक्य अनुभव देते.

माहिती आणि अनुभव यांच्यामधले अंतर साहित्य भरून काढते; चांगल्या बोलण्यातही तेच घडते.

वाक्य संपते; विचार सुरू होतो

बापटांच्या बोलण्यातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रश्न.

उत्तर समोरच्याला सांगून मोकळे होण्याऐवजी त्याच्यासमोर प्रश्न ठेवणे—

लोकांना त्रास का होतो?
काही जण उत्सवाच्या काळात घर सोडून दुसरीकडे का जातात?
आनंदाचा उत्सव जवळ येत असताना कुणाच्या मनात आनंदाऐवजी धडकी का भरावी?

यांची उत्तरे तुम्ही द्या.

प्रश्न विचारणाऱ्याचे काम काही काळासाठी संपले. पण ऐकणाऱ्याचे काम सुरू झाले!

चांगल्या प्रश्नाचे हेच सामर्थ्य—तो केवळ उत्तर मागत नाही; तो विचार जागा करतो.

तर्काला हात धरून चालणारी भाषा

प्रभावी बोलणे म्हणजे सुंदर शब्दांची माळ नव्हे. त्या माळेला विचाराचा धागाही हवा.

डीजेचा आवाज त्रासदायक असेल तर ढोल-ताशांच्या आवाजाचे काय?
उत्सवातील ध्वनिप्रदूषणाला एक निकष असेल तर राजकीय सभेला दुसरा का?
आपला आनंद व्यक्त करण्याचा अधिकार आहे; पण तो व्यक्त करताना शेजारच्या माणसाच्या शांततेचे काय?

एक प्रश्न दुसऱ्याचा हात धरतो. आणि एका घटनेपासून आपण एका व्यापक तत्त्वापर्यंत येऊन पोहोचतो—

माझ्या स्वातंत्र्याची सीमा कुठे संपते आणि दुसऱ्याच्या अधिकाराची सीमा कुठे सुरू होते?

भाषा येथे केवळ बोलत नाही; ती विचारांची पायवाट तयार करते.

उपरोध म्हणजे आवाज नव्हे, धार

मराठीला उपरोधाची जुनी परंपरा आहे.

समोरच्याला चार अपशब्द ऐकवणे सोपे; पण एकही अपशब्द न वापरता त्याला अस्वस्थ करून विचार करायला लावणे कठीण.

एखादी म्हण. एखादे सुभाषित. एखादा प्रतिप्रश्न. किंवा वरकरणी अगदी निरागस वाटणारे वाक्य.

एवढे पुरते.

बापटांच्या बोलण्यात संस्कृत सुभाषितांचा संदर्भ येतो, जुन्या वाक्प्रचारांची सोबत मिळते आणि प्रतिप्रश्नातून उपरोधाची धारही जाणवते.

त्यातून एक जुना धडा पुन्हा आठवतो—

आवाज चढवला म्हणून मुद्द्याचे वजन वाढत नाही.

कधी कधी शांत स्वरात उच्चारलेले नेमके वाक्यच अधिक दूरवर ऐकू जाते.

ध्वनिप्रदूषणाच्या चर्चेतून असा भाषिक धडा मिळावा, हाही एक विलक्षण योगायोग!

अस्सल मराठी कुठे राहते?

मग प्रश्न पडतो—

अस्सल मराठी म्हणजे नेमके काय?

प्रत्येक इंग्रजी शब्द हद्दपार करणे?
जुने शब्द शोधून त्यांची रास लावणे?
की संस्कृतप्रचुर शब्दांनी वाक्य इतके सजवणे की सामान्य वाचकाने त्याच्यापुढे हात टेकावेत?

यापैकी काहीच नाही.

अस्सलपणा शब्दांच्या जन्मकुंडलीत नसतो; तो त्यांच्या वापरात असतो.

आईच्या तोंडचा वाक्प्रचार, आजोबांनी सांगितलेली म्हण, पुस्तकात भेटलेला सुंदर शब्द, संस्कृतमधून आलेली संकल्पना आणि आजच्या जगाचा नवा विचार—हे सारे मराठीच्या घरात गुण्यागोविंदाने राहू शकतात.

फक्त त्यांच्यात संवाद हवा.

मग भाषा जुनी राहत नाही आणि नवी होण्याच्या नादात आपली मुळेही विसरत नाही.

भाषा हे साधन आहे…

बापटांच्या भाषेविषयी बोलताना त्यांनी व्यक्त केलेला एक विचार विशेष महत्त्वाचा वाटतो—

“भाषा हे साधन आहे, साध्य नाही.”

किती साधे वाक्य!

पण त्यात भाषेच्या प्रेमालाही एक सुंदर मर्यादा आहे.

शब्द केवळ कौतुकासाठी जन्माला येत नाहीत. त्यांना काहीतरी वाहून न्यायचे असते—विचार, वेदना, प्रश्न, निषेध, आनंद… आणि कधी माणसामाणसांमधील एखादा नाजूक पूल.

त्या पलीकडच्या मनापर्यंत हे पोहोचले, तर शब्दाचे काम झाले.

मराठी वाचवायची तरी कशी?

“मराठीचे काय होणार?” हा प्रश्न आपण अधूनमधून काळजीच्या स्वरात विचारतो.

पण कदाचित प्रश्नच बदलायला हवा.

मराठी वाचवायची नसते.
मराठी वापरायची असते.

भांडताना वापरायची.
प्रेम करताना वापरायची.
विज्ञान समजावताना वापरायची.
व्यवस्थेला प्रश्न विचारताना वापरायची.
विनोद करताना वापरायची.
नवा विचार मांडताना वापरायची.

आणि शक्य असेल तेव्हा—

नेमकी वापरायची.

कारण भाषा शब्दकोशात जिवंत राहत नाही. ती जिवंत राहते ओठांवर, लेखणीच्या टोकावर, संवादात—आणि सर्वांत महत्त्वाचे, विचारात.

विद्यानंद बापट यांच्या प्रत्येक मताशी प्रत्येकाने सहमत असण्याची गरज नाही. मतभेद हे जिवंत समाजाचे लक्षणच आहे.

पण त्यांच्या निमित्ताने आपल्या भाषेकडे पुन्हा वळून पाहावेसे वाटत असेल; विस्मृतीत गेलेला एखादा शब्द पुन्हा उच्चारावासा वाटत असेल; एखादा अस्सल वाक्प्रचार पुन्हा आपल्या बोलण्यात आणावासा वाटत असेल—तर या सगळ्या गदारोळातून काहीतरी सुंदर घडले, असे म्हणायला हरकत नाही.

कारण प्रश्न केवळ एवढाच नाही—

आपण मराठी बोलतो का?

खरा प्रश्न आहे—

आपली मराठी आपल्याबरोबर विचारही करते का?

ज्या दिवशी या प्रश्नाचे उत्तर “हो” असेल, त्या दिवशी मराठीच्या भवितव्याची काळजी करण्यापेक्षा—

मराठीत आणखी काय काय विचारता येईल, याची उत्सुकता अधिक असेल.