दिवा लागतो तेव्हा अभियंता दिसत नाही…

सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त — अभियंता दिनाचे एक मनोगत

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

संध्याकाळ होते. घरातला कुणीतरी सहजपणे भिंतीवरचे बटण दाबतो आणि दिवा लागतो.

इतकी साधी कृती! त्या दिव्यामागे किती माणसे उभी आहेत, याचा विचारही आपल्या मनाला शिवत नाही. कारण दिवा लागणे ही आता घटना राहिलेली नाही; ती आपल्या जगण्याची सवय झाली आहे.

आई स्वयंपाकघरात मिक्सर सुरू करते. मुलगा अभ्यासासाठी लॅपटॉप उघडतो. लिफ्ट आठव्या मजल्यावर जाते. रुग्णालयात व्हेंटिलेटरचा मंद आवाज सुरू असतो. शेतातील पंप पाणी ओढत असतो. कारखान्यात उत्पादनाची चाके फिरत असतात. रेल्वे पुढच्या स्थानकाकडे धावत असते.

या सगळ्यांच्या पाठीशी कुठेतरी एक अदृश्य व्यवस्था जागी असते. 

आणि तिच्या मागे असतो—

अभियंता.

तो प्रत्येक घरात दिसत नाही; पण त्याचे काम प्रत्येक घरात पोहोचलेले असते.

वीज अखंड असेल तर कुणी विचारत नाही—ती अखंड ठेवली कुणी?

पूल मजबूत असेल तर त्यावरून जाणारी हजारो वाहने त्याच्या रचनेचे अभिनंदन करत नाहीत.

मोबाईलचे नेटवर्क चालू असेल, नळातून पाणी येत असेल, ट्रेन वेळेवर पोहोचत असेल, रुग्णालयातील यंत्रणा सुरू असेल—तर आपण फक्त आपले आयुष्य जगत राहतो.

व्यवस्था सुरळीत असणे, हेच अभियंत्याच्या कामाला मिळालेले सर्वांत शांत आणि कदाचित सर्वांत मोठे प्रशस्तिपत्र असते.

समस्येसमोर उपाय उभा करणारा माणूस…

15 सप्टेंबर 1861.कर्नाटकातील मुद्देनहळ्ळी या छोट्याशा गावात एका मुलाचा जन्म झाला—मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या.

पुढे त्यांच्या नावापूर्वी अनेक विशेषणे आली—अभियंता, प्रशासक, राष्ट्रनिर्माता, भारतरत्न…

पण या सगळ्या विशेषणांच्या मुळाशी एक विलक्षण वृत्ती होती—

समस्या दिसली की तिच्याभोवती चिंता उभी करण्याऐवजी तिच्यासमोर उपाय उभा करण्याची वृत्ती.

पाणी आहे—त्याचे नियोजन कसे करता येईल?

पूर येतो—त्यावर नियंत्रण कसे मिळवता येईल?

शहर वाढते आहे—त्याची व्यवस्था भविष्याचा विचार करून कशी उभी करता येईल?

उद्योगांची गरज आहे—त्यासाठी आवश्यक पायाभूत व्यवस्था कशी घडवता येईल?

त्यांच्या अभियांत्रिकीचे वैशिष्ट्य केवळ गणिताच्या अचूकतेत नव्हते; त्या गणितामागे समाजाच्या उद्याचा विचार होता.

म्हणून विश्वेश्वरय्या यांचे स्मरण म्हणजे केवळ त्यांच्या छायाचित्राला पुष्पहार अर्पण करणे नव्हे. ते स्वतःला एक प्रश्न विचारणे आहे—

आपण समस्येकडे पाहताना अडचण पाहतो की शक्यता?

अभियंता आधी मनात जन्मतो…

अभियंता होण्यासाठी महाविद्यालय पदवी देते.

पण अभियंता बनण्यासाठी आयुष्य रोज परीक्षा घेत राहते.

पुस्तक सांगते—हा नियम आहे.

अनुभव विचारतो—या परिस्थितीत त्याचा उपयोग कसा करशील?

Drawing सांगते—व्यवस्था अशी आहे.

प्रत्यक्ष काम विचारते—ती अशी का आहे?

Alarm वाजतो. Reading किंचित बदलते. उपकरणाचा आवाज नेहमीपेक्षा वेगळा वाटतो. तापमान थोडे वाढलेले दिसते.

आणि कुणीतरी सहज म्हणतो—

“काही नाही साहेब, चालतंय…”

नेमक्या त्या क्षणी अभियंता जागा व्हायला हवा.

कारण खरा अभियंता केवळ बिघाड झाल्यानंतर उपाय करणारा नसतो; बिघाड होण्यापूर्वी दिसणारी छोटी खूण गांभीर्याने घेणारा माणूसही अभियंताच असतो.

कधी त्याचा महत्त्वाचा निर्णय एखादे मोठे उपकरण सुरू करण्याचा असतो; तर कधी त्याहून महत्त्वाचा निर्णय असतो—

“थांबा… पुन्हा एकदा खात्री करूया.”

अभियांत्रिकीच्या शब्दकोशात या एका वाक्याची किंमत कधी कधी कोट्यवधी रुपयांपेक्षाही अधिक असू शकते.

कारण काही सेकंदांची खात्री एखादे उपकरण वाचवू शकते, प्रणाली वाचवू शकते आणि सर्वांत महत्त्वाचे—

एखादा जीव वाचवू शकते.

काही गोष्टींमध्ये ‘बहुधा’ पुरेसे नसते…

घरातून बाहेर पडताना कुलूप लावले की आपण ते एकदा ओढून पाहतो. गॅस बंद केला का, पुन्हा तपासतो. रस्ता ओलांडताना दोन्ही बाजूंना पाहतो. लहान मूल दुचाकीवर बसले असेल तर हेल्मेटची पट्टी पुन्हा तपासतो.

का?

आपल्याला कुलपावर अविश्वास नसतो. गॅसच्या नॉबवर संशय नसतो. हेल्मेट खराब आहे असेही नसते.

आपल्याला फक्त एवढे माहीत असते—

काही गोष्टींमध्ये “बहुधा ठीक असेल” पुरेसे नसते.

अभियांत्रिकी ही याच जाणिवेची अधिक शिस्तबद्ध आवृत्ती आहे.

घाईपेक्षा खात्री. तडजोडीपेक्षा गुणवत्ता. आणि काम पूर्ण करण्यापेक्षा ते सुरक्षितपणे पूर्ण करणे.

ही केवळ घोषवाक्ये नाहीत.

ही काम संपल्यावर घरी सुरक्षित परतणाऱ्या माणसांच्या पावलांशी जोडलेली मूल्ये आहेत.

चूक म्हणजे पूर्णविराम नाही…

अभियांत्रिकीच्या प्रवासात चुका होतात.

निर्णय चुकतात. अंदाज चुकतात. कधी calculation चुकते; कधी communication.

पण चूक झाली म्हणून माणूस लहान होत नाही.

चूक लपवली की शिकण्याची संधी मात्र लहान होते.

“हे माझ्याकडून चुकले,” असे निर्भयपणे म्हणण्यासाठीही मोठी व्यावसायिक प्रामाणिकता लागते.

प्रत्येक failure मध्ये एखादा धडा असतो. प्रत्येक tripping काहीतरी सांगत असते. प्रत्येक defect एखादा इशारा देत असतो. अपयशी प्रयोगसुद्धा पुढच्या यशस्वी प्रयोगासाठी एखादा चुकीचा रस्ता कायमचा बंद करून जातो.

म्हणून—

“हे असेच चालते” या वाक्यापेक्षा “हे असेच का चालते?” हा प्रश्न प्रगतीला अधिक जवळचा आहे.

अनुभवाचा हात आणि नव्या तंत्रज्ञानाची बोटे…

आज अभियांत्रिकी झपाट्याने बदलत आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता, Automation, Data Analytics, Digital Substations, Drones, Sensors, Predictive Maintenance, Smart Grids अशा असंख्य नव्या वाटा उघडत आहेत.

पण प्रत्येक नव्या तंत्रज्ञानाच्या चमकत्या पडद्यामागे एक जुना प्रश्न अजूनही तितकाच महत्त्वाचा आहे—

आपण हे कशासाठी वापरत आहोत?

तंत्रज्ञान निर्णय वेगवान करू शकते; पण विवेक डाउनलोड करता येत नाही.

Data हजारो संकेत देऊ शकतो; पण कोणता संकेत गंभीर आहे, हे ओळखायला अनुभव लागतो.

AI उत्तर देऊ शकते; पण योग्य प्रश्न विचारण्याची जबाबदारी अजूनही माणसाचीच आहे.

म्हणून उद्याचा अभियंता जुन्या आणि नव्याच्या संघर्षातून नव्हे, तर त्यांच्या मैत्रीतून घडेल.

एका बाजूला अनुभवी अभियंत्याचा हात…

दुसऱ्या बाजूला नव्या अभियंत्याच्या हातात नवे तंत्रज्ञान…

आणि दोघांच्या नजरेसमोर एकच ध्येय—

अधिक सुरक्षित, अधिक सक्षम आणि अधिक विश्वासार्ह व्यवस्था.

पद बदलते; अभियंता बदलू नये…

अभियांत्रिकी सेवेत पदे बदलत जातात.

Assistant Engineer… Deputy Engineer… Executive Engineer… Superintending Engineer… Chief Engineer…

दारावरची पाटी बदलते. टेबल बदलते. जबाबदाऱ्यांचा परीघ वाढतो.

पण अभियंता म्हणून स्वतःला विचारायचा एक प्रश्न कायम राहायला हवा—

“आज माझ्यामुळे काय अधिक चांगले झाले?”

माझ्या निर्णयामुळे एखादा अपघात टळला का?

माझ्या निरीक्षणामुळे failure आधीच ओळखता आला का?

माझ्या कल्पनेमुळे काम अधिक सोपे किंवा सुरक्षित झाले का?

माझ्या प्रश्नामुळे जुनी पद्धत सुधारली का?

आणि माझ्या अनुभवातील एखादी उपयुक्त गोष्ट मी पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवली का?

या प्रश्नांची उत्तरे ‘हो’ अशी मिळत असतील, तर designation कोणतेही असो—

अभियांत्रिकी जिवंत आहे.

ज्ञानाला कुलूप नसावे…

अनुभव ही विलक्षण संपत्ती आहे.

ती वाटल्याने कमी होत नाही; उलट संस्थेची होत जाते.

ती फाईलमध्ये किंवा एका व्यक्तीपुरती बंद राहिली तर त्या व्यक्तीबरोबर निवृत्त होते. पण ती सांगितली, शिकवली, दाखवली आणि पुढे नेली तर एका पिढीचा वारसा दुसऱ्या पिढीच्या हातात पोहोचतो.

एका वरिष्ठ अभियंत्याने तीस वर्षांत शिकलेली एखादी छोटीशी सावधगिरी तरुण अभियंत्याला तीस मिनिटांत सांगितली, तर त्या तीस मिनिटांत तीस वर्षांचा अनुभव एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे गेला.

याहून सुंदर ज्ञानहस्तांतरण कोणते?

म्हणून प्रत्येक अनुभवी अभियंत्याने स्वतःला विचारावे—

“मी पुढच्या पिढीला काय देऊन जाणार?”

आणि प्रत्येक तरुण अभियंत्याने—

“मी वरिष्ठांकडून काय शिकणार आणि त्यात नवे काय जोडणार?”

या दोन प्रश्नांच्या मध्येच संस्थेचे भविष्य उभे असते.

दिवा लागण्यापासून राष्ट्र उभे राहण्यापर्यंत…

विश्वेश्वरय्या यांच्या काळातील भारत वेगळा होता. आजचा भारत वेगळा आहे.

साधने बदलली. तंत्रज्ञान बदलले. वेग वाढला. संगणक आले. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आली.

पण अभियांत्रिकीचा आत्मा बदललेला नाही—

समस्या समजून घेणे. तिच्या मुळाशी जाणे. उपाय शोधणे. तो सुरक्षितपणे अमलात आणणे. आणि त्या उपायातून माणसाचे जीवन थोडे अधिक चांगले करणे.

कदाचित एवढीच अभियांत्रिकीची सर्वांत सुंदर व्याख्या असावी.

म्हणून आज एक प्रतिज्ञा स्वतःशीच…

अभियंता दिनाच्या दिवशी आपण विश्वेश्वरय्या यांच्या प्रतिमेला पुष्प अर्पण करू. दीप प्रज्वलित करू. भाषणे होतील. सत्कार होतील. छायाचित्रे घेतली जातील.

हे सारे व्हायलाच हवे.

पण कार्यक्रम संपल्यानंतर सभागृहातील दिवे विझताना मनात एक दिवा लागून राहिला, तर या दिवसाचा अर्थ आणखी मोठा होईल.

तो दिवा एका छोट्याशा संकल्पाचा असावा—

ज्ञान ही माझी शक्ती असेल.
सुरक्षितता ही माझी संस्कृती असेल.
नावीन्य ही माझी वृत्ती असेल.
गुणवत्ता ही माझी ओळख असेल.
संघभावना ही माझी ताकद असेल.
आणि समाजहित हे माझ्या अभियांत्रिकीचे अंतिम ध्येय असेल.

समस्या दिसली तर तक्रार करण्यापूर्वी उपायाचा विचार करू.

चूक झाली तर लपवण्यापेक्षा शिकू.

नवे तंत्रज्ञान आले तर घाबरण्यापेक्षा समजून घेऊ.

अनुभव मिळाला तर साठवण्यापेक्षा वाटू.

आणि सुरक्षिततेचा प्रश्न आला तर—

“चालेल” आणि “बहुधा” या दोन शब्दांना दरवाजाबाहेर ठेवू.

कारण अभियंता असणे म्हणजे केवळ यंत्रे, आकडे, नकाशे, Towers, Transformers, Lines किंवा Substations सांभाळणे नव्हे.

त्यांच्या पलीकडे असलेल्या माणसांच्या विश्वासाची जबाबदारी सांभाळणे आहे.

आणि पुन्हा संध्याकाळ होईल…

कुणीतरी घरातले बटण दाबेल.

दिवा लागेल.

कुणी टाळ्या वाजवणार नाही. कुणी अभिनंदन करणार नाही. कदाचित कुणाला त्या क्षणी अभियंत्याची आठवणही येणार नाही.

आणि तरीही…

दूर कुठेतरी एखादा अभियंता Control Room मध्ये असेल.

कुणी Switchyard मध्ये फेरी घेत असेल.

कुणी Tower वर चढलेला असेल.

कुणी Protection Relay मधील disturbance तपासत असेल.

कुणी Drawing समोर ठेवून उद्याची व्यवस्था आखत असेल.

तर कुणी नव्या अभियंत्याला आजचा अनुभव समजावून सांगत असेल.

त्यांची नावे त्या दिव्यावर लिहिलेली नसतील.

पण त्यांचे कर्तव्य त्या प्रकाशात मिसळलेले असेल.

कदाचित अभियंत्याच्या कामाचे खरे सौंदर्य हेच आहे—

स्वतः प्रकाशझोतात न राहता,

इतरांच्या आयुष्यात प्रकाश पोहोचवत राहणे.

सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांना जयंतीदिनी विनम्र अभिवादन.

आणि त्या प्रत्येक ज्ञात-अज्ञात अभियंत्याला सलाम—

जो समस्या पाहून थांबत नाही… उपाय शोधतो.

जो व्यवस्था फक्त चालवत नाही… तिला अधिक चांगली करून पुढच्या पिढीकडे सोपवतो.

अभियंता दिनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!

जय हिंद!