सगळं सांभाळतोय… पण मला सांभाळणार कोण?

सगळ्यांना सांभाळणाऱ्या माणसालाही,
कधीतरी निश्चिंतपणे टेकण्यासाठी एक खांदा हवा असतो.

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

रात्री घराचे दार उघडताना त्याच्या हातात फोन होता.
पलीकडून कुणीतरी उद्याच्या कामाबद्दल सांगत होते. त्याने बूट काढले. पिशवी खाली ठेवली. घरातल्या माणसांकडे पाहून हलकेच हसला आणि फोनवर म्हणाला—
“हो, काळजी करू नका. मी बघतो.”

दिवसभरात कितव्यांदा हे वाक्य म्हटले होते, त्याला आठवत नव्हते.
फोन संपला. घरातून विचारणा झाली, “जेवण वाढू?”
त्याने मान हलवली.

समोर ताट आले. पहिला घास घेतानाच आणखी एक संदेश आला. त्याने उत्तर दिले. मग दुसऱ्या संदेशात एक कागद मागितला होता. पिशवीतून संगणक काढताना तो म्हणाला, “तुम्ही जेवा. मला थोडा वेळ लागेल.”

घराला हे वाक्य परिचयाचे झाले होते.

ताट त्याच्यासाठी थांबले. माणसेही थांबली. दिवस मात्र त्याला सोडायला तयार नव्हता.

त्याच्यावर सगळ्यांचा विश्वास होता.
अडचण आली की त्याला फोन करायचा. काम अडले की त्याच्याकडे पाठवायचे. कुणी उपलब्ध नसेल, तर त्याने व्यवस्था करायची. एखादी चूक झाली, तर त्याने सावरायचे.
त्याला काम येत होते. तो जबाबदारी घेत होता. लोकांची गैरसोय होऊ नये, म्हणून स्वतःची सोय मागे ठेवत होता.
याच गोष्टींमुळे तो सर्वांना हवाहवासा झाला.

पण हळूहळू त्याच्या आयुष्यात एक विचित्र एकटेपणा वाढू लागला.
सगळ्यांना त्याची गरज होती.
त्याला कुणाची गरज आहे का, हे विचारायला मात्र कुणी थांबत नव्हते.

तो सकाळी कार्यालयात पोहोचायचा, तेव्हा प्रश्न त्याची वाट पाहत असायचे. टेबलावर कागद असायचे. फोनवर सूचना असायच्या. प्रत्येकाला आपले काम तातडीचे वाटायचे.

तो एकेक काम हातात घ्यायचा. कुणाला उत्तर द्यायचा. कुणाची अडचण सोडवायचा. कुणाला धीर द्यायचा.

त्याच्या स्वतःच्या मनातली गर्दी मात्र तशीच राहायची.
दुपार कधी निघून जायची, ते समजायचे नाही. पाण्याचा ग्लास जवळ असूनही प्यायचा राहून जायचा. चहा थंड व्हायचा. घरी बोलण्यासाठी आलेला फोन तो “नंतर करतो” म्हणून ठेवायचा.
संध्याकाळी आठवायचे—तो फोन परत केला नाही.

काही दिवसांनी असे विसरणेही त्याला टोचेनासे झाले. कारण टोचणाऱ्या गोष्टींची संख्या खूप वाढली होती.

एका दिवशी त्याला कुणीतरी म्हणाले—

“तुम्ही आहात, म्हणून आम्ही निर्धास्त आहोत.”

त्याने हसून उत्तर दिले.

पण त्या रात्री ते वाक्य त्याच्या मनातून जात नव्हते.

माझ्यामुळे सगळे निर्धास्त आहेत… मग मी इतका अस्वस्थ का आहे?

त्याला कुणाचा विश्वास मोडायचा नव्हता. म्हणून तो स्वतःच्या थकव्याबद्दल बोलताना शब्द जपायचा. “थोडं जड जातंय,” असे म्हटले की समोरून उत्तर यायचे—
“तुम्हाला जमेल. तुम्ही अनुभवी आहात.”
त्याला जमायचेही.
पण प्रत्येक वेळी जमवताना त्याच्यातले काहीतरी खर्च होत होते.
सहनशीलता. उत्साह. शांत झोप. घरी निवांत बसण्याची इच्छा. एके काळी सहज सुचणारे हसू.
आणि या गोष्टींसाठी कोणतीही भरपाईची नोंद नव्हती.
काम पूर्ण झाल्याची नोंद होती.
ते पूर्ण करताना तो किती अपूर्ण होत गेला, याची नोंद नव्हती.

त्याने मदत मागून पाहिली होती.
पहिल्यांदा सविस्तर सांगितले. दुसऱ्यांदा थोडक्यात. तिसऱ्यांदा बोलताना स्वतःलाच संकोच वाटला.

आपण सतत तक्रार करणारे तर दिसत नाही ना?
आपल्या क्षमतेवर प्रश्न तर येणार नाही ना?
इतकी वर्षे निभावले, मग आता का जमत नाही, असे कुणी विचारले तर?

या प्रश्नांनी त्याचे शब्द गिळले.
मग तो पुन्हा कामाला लागला.
बाहेरून पाहणाऱ्याला तो स्थिर दिसत होता. त्याच्या आवाजात नेहमीसारखा संयम होता. कपडे नीट होते. कागद व्यवस्थित होते. मुदती पाळल्या जात होत्या.
त्याच्या तुटण्याला आवाज नव्हता.
फक्त काही लहान बदल झाले होते.
पूर्वी आवडीने ऐकलेले गाणे तो मध्येच बंद करू लागला. सुट्टीच्या दिवशी बाहेर पडण्याची इच्छा कमी झाली. कुणी “काय झालं?” विचारले की “काही नाही” हे उत्तर अधिक पटकन येऊ लागले.
आणि रात्री झोपताना उद्याची कामे आठवण्यापूर्वी एक क्षण असा येऊ लागला, ज्यात त्याला फक्त शांतपणे रडावेसे वाटायचे.
कारण सांगून.
किंवा कारण सांगण्याची ताकद खर्च न करता.

त्याला मोठे कौतुक नको होते.
त्याच्या नावापुढे आणखी विशेषणेही नको होती.
“तुमच्यासारखा माणूस मिळणे कठीण आहे,” हे ऐकून आता त्याला आनंदापेक्षा भीती वाटायची. त्या वाक्यानंतर आणखी एखादी जबाबदारी येईल, असे त्याला वाटू लागले होते.

त्याला कुणीतरी एवढे म्हणावेसे वाटत होते—

“आज हे काम मी घेतो.”
“तुम्ही घरी जा. उरलेलं आम्ही पाहतो.”
“तुम्ही सांगितलेली अडचण लक्षात आहे. त्यावर व्यवस्था केली आहे.”

त्या शब्दांमागे प्रत्यक्ष कृती असावी, एवढीच अपेक्षा होती.
त्याला काही वेळासाठी फोन बाजूला ठेवता यावा. घरी बसताना अपराधी वाटू नये. अर्धवट राहिलेले काम कुणाच्या तरी सुरक्षित हातात आहे, याची खात्री असावी.
त्याने सगळ्यांना दिलेला दिलासा कधीतरी त्याच्याकडेही परत यावा.

त्या रात्री काम संपल्यावर त्याने संगणक बंद केला.
ताटातले अन्न गार झाले होते. घरातले दिवे कमी झाले होते. कुणीतरी त्याच्यासाठी पाणी ठेवून गेले होते.
त्याने ग्लास हातात घेतला.
अचानक डोळ्यांत पाणी आले.
दिवसभरातील कोणती अडचण आठवली, हे त्याला सांगता आले नसते. एखाद्या शब्दाचा अपमान नव्हता. एखाद्या प्रसंगाचीच खंत नव्हती.
अनेक दिवस स्वतःला दिलेली “थोडं आणखी” ही आश्वासने त्या क्षणी थकली होती.
त्याने चेहरा पुसला.
इतक्यात फोन पुन्हा उजळला.
पडद्यावर प्रश्न होता—“उद्याची व्यवस्था झाली ना?”
त्याने उत्तर लिहिले—
“हो. झाली आहे.”

संदेश पाठवल्यानंतर तो बराच वेळ त्या पडद्याकडे पाहत राहिला.
मग कुणालाही न पाठवण्यासाठी एक वाक्य लिहिले.

“सगळं सांभाळतोय… पण मला सांभाळणार कोण?”

बोट पाठवण्याच्या चिन्हाजवळ गेले.
तिथेच थांबले.
हे वाक्य कुणाला पाठवायचे, याचे नाव त्याला सुचत नव्हते.

आपल्या आसपास अशी माणसे असतात.
त्यांनी हात सोडलेला नसतो, म्हणून त्यांचे हात दुखत नाहीत, असे समजू नये. ते वेळेत येतात, काम पूर्ण करतात, हसून बोलतात—म्हणून त्यांना आधाराची गरज नाही, असेही समजू नये.
कधीतरी त्यांच्या उत्तरातील विराम ऐकावा. त्यांच्या “मी करतो”मागचा थकवा पाहावा. त्यांच्या अडचणी लक्षात ठेवून एखादे काम स्वतःकडे घ्यावे.
त्यांना पुन्हा सर्व काही समजावून सांगायला लावण्याआधी, थोडे जवळ बसावे.

कदाचित ते लगेच काही बोलणार नाहीत.
कदाचित फक्त मान हलवतील.
कदाचित अनेक दिवसांनी त्यांच्या डोळ्यांतले पाणी कुणासमोर येईल.
तेव्हा त्यांना सावरण्याची घाई करू नये. मजबूत राहण्याचा सल्लाही लगेच देऊ नये.
त्यांच्या बाजूला राहावे.
आणि त्यांच्या हातातले थोडे ओझे खरोखर उचलावे.

सगळ्यांना सांभाळणाऱ्या माणसालाही,
कधीतरी निश्चिंतपणे टेकण्यासाठी एक खांदा हवा असतो.