करंगळीचा आधार…

(एखादं काम मनापासून केलेलं असेल, तर त्यापासून दूर होणं सहज जमत नाही. आपल्या अनुपस्थितीत काही बिघडलं, तर? आपण पकड थोडी सैल केली आणि कुणाचं नुकसान झालं, तर?)

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज

केंद्राच्या वरच्या मजल्यावरील वर्गात प्रशिक्षण सुरू होतं.

व्हाईटबोर्डवर काही रेषा उमटत होत्या. प्रयोगशाळेत एखाद्या उपकरणाभोवती उत्सुक चेहरे जमले होते. ग्रंथालयात पुस्तकाची पानं उलटली जात होती. उपहारगृहाच्या स्वयंपाकघरातून वाफ उठत होती. कार्यालयात कुणीतरी नव्या फाइलवर तारीख लिहीत होतं.

सगळं आपल्या जागी होतं.

फक्त हे सगळं पेलणारा माणूस आपल्या जागी नीट उभा राहू शकत नव्हता.

त्याचे गुडघे वाकले होते. खांद्यांवरचा खडक त्वचेत रुतत होता. कपाळावरून ओघळणारा घाम पुसायलाही हात मोकळा नव्हता. थोडं हलावं म्हटलं, तर वर कुठेतरी एखादं टेबल डळमळेल, कुणाचं काम थांबेल, कुणाची गैरसोय होईल, अशी भीती त्याला वाटत होती.

म्हणून तो स्वतःची गैरसोय सांभाळत उभा होता.

सुरुवातीला हा भार एवढा नव्हता.

एका विभागाकडून एक काम आलं. त्याने केलं. मग दुसरं आलं. तेही केलं. दुसऱ्या विभागानं अडचण सांगितली, तेव्हा त्याने त्याच्याही कामाला जागा करून दिली. कुणी वेळ मागितला, तर स्वतःची वेळ दिली. कुणी हात आखडता घेतला, तर त्याने आपला हात आणखी पुढे केला.

“तुम्ही आहात ना!”

हे वाक्य ऐकताना कधीकाळी त्याला बरं वाटायचं.

आपल्यावर विश्वास आहे, आपली गरज आहे, आपल्या असण्याने कुणाला धीर मिळतो—या भावनेत एक उब होती. त्या उबेत त्याने अनेक संध्याकाळी कामात घालवल्या. जेवणाच्या वेळा पुढे ढकलल्या. घरी पोहोचल्यावरही फोन घेतले. उद्याची चिंता आजच मिटवून ठेवण्याचा प्रयत्न केला.

हळूहळू त्या वाक्यातला विश्वास ओसरला. त्याची जागा गृहीत धरण्याने घेतली.

त्याला जमेल.

तो बघेल.

त्यानेच करावं.

आणि एका दिवशी त्याच्या लक्षात आलं—आपण मदतीसाठी हात पुढे केला होता; आता संपूर्ण पर्वत खांद्यावर आला आहे.

त्याच्या शेजारी काही खुर्च्या रिकाम्या होत्या.

पाऊस आला की त्यांच्या आसनांवर पाणी साचायचं. ऊन पडलं की वाळून जायचं. तो अधूनमधून त्या खुर्च्यांकडे पाहायचा. एखाद्या खुर्चीत कुणीतरी येऊन बसलं, मग उठून त्याच्याजवळ आलं आणि म्हणालं, “थोडं माझ्याकडे दे,” तर?

नुसत्या त्या कल्पनेनेही त्याला क्षणभर विसावा मिळायचा.

कुणीतरी आपलं सगळं काम करावं, अशी त्याची अपेक्षा नव्हती. फक्त घाम पुसण्यापुरता एक हात मोकळा व्हावा. पायाला मुंग्या आल्या, तर दुसऱ्या पायावर भार देता यावा. एखाद्या दिवशी ताप आला, तर आपल्या विश्रांतीमुळे वर्गातलं शिकवणं थांबू नये.

इतकीच त्याची इच्छा होती.

पण रिकाम्या खुर्च्या शांत होत्या.

वरून मात्र आवाज येत होते.

“ही माहिती आजच हवी.”

“उद्याच्या प्रशिक्षणासाठी प्रशिक्षकांची व्यवस्था झाली का?”

“आणखी एक प्रशिक्षण कार्यक्रम घेता येईल?”

तो मान वर करण्याचा प्रयत्न करायचा. खडकाखाली दबलेली मान पूर्ण वर होत नसे. मग त्याच वाकलेल्या अवस्थेत उत्तर द्यायचा—

“हो. बघतो.”

प्रत्येक उत्तरानंतर वर कुठेतरी आणखी एक गठ्ठा ठेवला जायचा.

समोर कृष्ण उभा होता.

मोरपीस होतं. चेहऱ्यावर प्रसन्नता होती. हातवाऱ्यांत समजावण्याची सहजता होती.

भार पेलणाऱ्या माणसाने त्याच्याकडे पाहिलं.

त्याला कृष्णाच्या गोष्टी ठाऊक होत्या. संकटात उचललेला गोवर्धन ठाऊक होता. त्या पर्वताखाली आश्रयाला आलेली माणसंही ठाऊक होती.

त्याची नजर नकळत कृष्णाच्या करंगळीकडे गेली.

कृष्ण बोलत होता.

धीराविषयी. कर्तव्याविषयी. मन खंबीर ठेवण्याविषयी.

तो ऐकत होता. त्याला हे शब्द अनोळखी नव्हते. कितीतरी वेळा त्यानेच दुसऱ्यांना ते सांगितले होते. अडचणीत धीर दिला होता. थकलेल्या माणसाच्या पाठीवर हात ठेवला होता.

आज मात्र शब्द कानापर्यंत पोहोचत होते; खांद्यापर्यंत पोहोचत नव्हते.

खांद्याला आधार हवा होता.

त्याला म्हणावंसं वाटलं—

“कृष्णा, बोलत राहा. पण बोलता बोलता जरा इथे हात लावशील?”

वाक्य ओठांपर्यंत आलं आणि थांबलं.

मदतीची विनंती तक्रार म्हणून ऐकली जाईल का, अशी त्याला चिंता होती. इतकी वर्षं काम केल्यानंतर आता “थकलो” म्हटलं, तर ते कुणाला रुचेल का, असा संकोचही होता.

त्याने पुन्हा पकड घट्ट केली.

त्या खडकावरच्या परिसरात फुलं उमलली होती.

त्यांना पाहून त्याला आनंद व्हायचा. वर्गात एखाद्या चेहऱ्यावर समजल्याचं हसू उमटलं, की त्याचा दिवस सार्थ वाटायचा. प्रयोगशाळेतून बाहेर पडताना कुणी “आज खूप शिकायला मिळालं,” म्हटलं, की खांद्यावरच्या वेदनेचा काही काळ विसर पडायचा.

हे सगळं उभं राहावं म्हणून त्याने कष्ट केले होते.

म्हणूनच थकला तरी त्याला खांदा काढून घेता येत नव्हता.

एखादं काम मनापासून केलेलं असेल, तर त्यापासून दूर होणं सहज जमत नाही. आपल्या अनुपस्थितीत काही बिघडलं, तर? आपण पकड थोडी सैल केली आणि कुणाचं नुकसान झालं, तर?

या प्रश्नांनी त्याच्याभोवती दोरखंड विणले होते.

काही बाहेरून बांधले गेले होते. काही गाठी त्याने स्वतः घातल्या होत्या.

त्यातली एक गाठ होती—“माझ्यामुळे काम थांबायला नको.”

तीच सर्वांत घट्ट होती.

संध्याकाळ झाली.

वरचे दिवे एकामागून एक लागले. वर्ग रिकामा झाला. पुस्तकं कपाटात गेली. स्वयंपाकघरातलं शेवटचं भांडं धुऊन जागेवर ठेवलं गेलं. कार्यालयाच्या दाराला कुलूप लागलं.

दिवसभराच्या हालचाली थांबल्या.

खडकाचं वजन मात्र तसंच होतं.

अंधारात त्याला स्वतःचा श्वास अधिक स्पष्ट ऐकू येऊ लागला. दिवसभर रोखून धरलेली वेदना आता खांद्यापासून पाठीपर्यंत पसरत होती.

कुणीतरी जाताना म्हणालं होतं—

“आजची व्यवस्था छान झाली.”

त्याला त्या कौतुकाचा आनंद झाला होता. पण कुणी थोडं थांबून “जेवलात का?” असंही विचारावं, असं वाटलं होतं.

त्याने रिकाम्या खुर्च्यांकडे पाहिलं.

मग कृष्णाकडे.

या वेळी त्याच्या मनात मोठं वाक्य नव्हतं. आरोप नव्हता. भाषण नव्हतं.

फक्त एक छोटी विनंती होती.

“उद्याच्या कामांची यादी देण्याआधी… जरा हा खांदा पाहशील?”

त्याचा आवाज वरच्या उजेडापर्यंत पोहोचला की नाही, त्याला कळलं नाही.

त्याने आखडलेला पाय थोडासा हलवला. खडक थरथरला.

क्षणभर स्वतःची वेदना विसरून त्याने पुन्हा सावरून धरलं.

वर सगळं स्थिर झालं.

तो मात्र थरथरत होता.

त्याची नजर अजूनही कृष्णाच्या करंगळीवर होती—

ती पुढे आली असती, तर त्याला निदान डोळे पुसण्यापुरता हात मोकळा करता आला असता.